Depresja lękowa a nerwica - jak je odróżnić

Skąd wzięło się słowo nerwica i dlaczego zniknęło z rozpoznań

Nerwica przez dziesięciolecia była pojęciem parasolowym. Mieściły się pod nim stany, w których człowiek cierpiał, funkcjonował gorzej, a badania nie pokazywały uszkodzenia narządu. Słowo niosło przy tym założenie o przyczynie, którego nie dało się potwierdzić u konkretnej osoby, i obejmowało obrazy tak różne, że planowanie leczenia na jego podstawie nie miało sensu.

Współczesne klasyfikacje poszły w drugą stronę. Zamiast jednej szerokiej etykiety opisują konkretne zespoły objawów: zaburzenie lękowe uogólnione, lęk napadowy, fobię społeczną, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, epizod depresyjny, mieszane zaburzenie depresyjne i lękowe. Każdy z nich ma własne kryteria i własną drogę postępowania.

W praktyce oznacza to jedno: pacjent mówi „nerwica", lekarz szuka, który z tych obrazów pasuje do opisu. Nie chodzi o poprawianie języka, tylko o to, że od nazwy zależy, co dalej.

Co ludzie mają na myśli, mówiąc: mam nerwicę

Poproszone o rozwinięcie, to jedno słowo rozpada się zwykle na kilka zupełnie odrębnych obrazów.

• Napięcie i zamartwianie się - myśli krążące wokół tego, co może się wydarzyć, mięśnie w gotowości, brak możliwości odpuszczenia. To najbliżej lęku uogólnionego.
• Nagłe napady - kołatanie serca, duszność, wrażenie utraty kontroli, narastające w kilka minut i mijające po kilkunastu. To obraz lęku napadowego.
• Objawy z ciała bez wyjaśnienia - ucisk w klatce, gula w gardle, jelita reagujące na każdy stres, przy prawidłowych wynikach badań.

Jest jeszcze odpowiedź, która pada rzadziej, a bywa najważniejsza: „nic mnie nie cieszy, ale przy tym cały czas się boję". Wtedy pod słowem nerwica ukrywa się depresja z nasilonym lękiem, a sam lęk jest tylko najbardziej widoczną warstwą.

Depresja lękowa: gdzie jest rdzeń, a gdzie dodatek

Depresja lękowa to potoczna nazwa epizodu depresyjnego, w którym obok obniżonego nastroju utrzymuje się napięcie, niepokój i pobudzenie. Rdzeniem pozostaje tu depresja: obniżony nastrój przez większość dnia, utrata zdolności do odczuwania przyjemności i spadek napędu utrzymujące się co najmniej przez dwa tygodnie.

Lęk nakłada się na to jak druga warstwa. Człowiek nie tylko nie ma siły, ale też nieustannie przewiduje, że sobie nie poradzi. Nie tylko śpi gorzej, ale kładzie się z gonitwą myśli i budzi nad ranem z sercem walącym bez powodu. Ta kombinacja bywa opisywana przez pacjentów jako najbardziej wyczerpująca ze wszystkich, bo brakuje w niej nawet chwilowej ulgi.

Szczegółowy rozbiór obu grup objawów znajdziesz na stronie o różnicowaniu depresji i zaburzeń lękowych, a przegląd całego tematu na stronie głównej o leczeniu depresji lękowej.

Zaburzenie lękowe: kiedy lęk jest całą chorobą

W zaburzeniu lękowym uogólnionym nastrój bywa obniżony, ale wtórnie: człowiek jest zmęczony ciągłym napięciem i zniechęcony tym, że nic nie pomaga. Kiedy sytuacja budząca obawę mija, przychodzi wyraźna ulga. W depresji ta ulga nie przychodzi.

Klasyfikacje różnią się co do tego, jak długo objawy muszą trwać. Kryteria DSM-5 dla lęku uogólnionego wymagają co najmniej sześciu miesięcy zamartwiania się przez większość dni. ICD-11, w której zaburzenie lękowe uogólnione ma oznaczenie 6B00, świadomie zrezygnowała ze sztywnego progu i mówi o okresie co najmniej kilku miesięcy. Próg sześciu miesięcy pojawia się także w kryteriach badawczych ICD-10; opisy przeznaczone do pracy klinicznej są w tej samej klasyfikacji łagodniejsze i mówią o kilku tygodniach, zwykle kilku miesiącach.

Ta różnica ma praktyczne znaczenie: krótszy czas trwania nie przekreśla rozpoznania i nie jest powodem, żeby odkładać rozmowę z lekarzem na później.

Co lekarz porównuje, żeby te obrazy rozdzielić

Żadna pojedyncza pozycja z tej tabeli nie przesądza o niczym. Rozstrzyga układ całości i to, co pojawiło się pierwsze.

Dlaczego to rozróżnienie zmienia leczenie

Część leków przeciwdepresyjnych działa i na nastrój, i na lęk, więc na pierwszy rzut oka wybór wydaje się obojętny. Nie jest. Od tego, co przeważa, zależy tempo zwiększania dawki, to, czy potrzebna jest osłona na pierwsze dni, oraz jak długo utrzymuje się leczenie po uzyskaniu poprawy.

Znaczenie ma też kolejność. Jeżeli lęk był pierwszy, a nastrój opadł po miesiącach wyczerpującego napięcia, plan wygląda inaczej niż wtedy, gdy najpierw zniknęła zdolność do odczuwania przyjemności, a lęk dołączył później. O tym, dlaczego te dwa stany tak często idą w parze, piszemy w osobnym tekście: dlaczego lęk i depresja występują razem.

Objawy, przy których nazwa przestaje mieć znaczenie

Są sytuacje, w których nie ma sensu ustalać, czy to bardziej depresja, czy bardziej lęk. Liczy się tylko to, żeby ktoś udzielił pomocy teraz: myśli o odebraniu sobie życia, poczucie, że bliskim byłoby bez ciebie lepiej, całkowita bezsenność od kilku dni, nasilony lęk uniemożliwiający wykonanie najprostszych czynności.

Całodobowo i bezpłatnie działają: 116 123 dla osób dorosłych w kryzysie, 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, oraz 116 111 dla dzieci i młodzieży. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia właściwy jest numer 112. Telefon w takim momencie nie wymaga żadnego rozpoznania ani przygotowania.

Jak przygotować własną relację przed wizytą

Lekarz nie oczekuje, że przyniesiesz gotową nazwę. Oczekuje opisu, z którego da się ją wyprowadzić. Najbardziej przydaje się kilka rzeczy zanotowanych wcześniej, bo w rozmowie łatwo je pominąć.

• Od kiedy trwa stan, który cię niepokoi, i czy zaczął się nagle, czy narastał.
• Co pojawiło się pierwsze: obniżony nastrój czy napięcie i obawy.
• Jak wygląda doba - o której zasypiasz, kiedy się budzisz, kiedy jest najgorzej.
• Co zmieniło się w działaniu: praca, obowiązki domowe, kontakty z ludźmi.
• Czy było wcześniej leczenie, jakim lekiem i jak się skończyło.
• Jakie inne choroby i leki przyjmujesz na stałe, łącznie z preparatami bez recepty.

Najczęstsze pytania